تابناک: اهداف و انگیزه‌هایی که دولت از طرح کردن طرح تحول داشته چیست؟

مرتضی تمدن: دولت چند هدف عمده را در طراحی طرح تحول مد نظر داشت؛ هدف نخست، پاسخگویی به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر بود به این معنا که شرایط کشور به ویژه شرایط اقتصادی و اجتماعی به گونه‌ای بود که یک بازنگری در روش‌های موجود اقتصادی و اجتماعی ایجاب می‌کند که این ضرورت برخاسته از شرایط داخلی و جهانی بوده است.
هدف دوم، به نتیجه رسیدن مطالعات آسیب‌شناسی اقتصاد ایران بود که از حدود یک سال و نیم پیش کارگروه‌هایی را در داخل دولت آقای احمدی‌نژاد تشکیل دادند هدف آن کارگروه‌ها هم شناخت آسیب‌های اقتصادی و آسیب‌شناسی اقتصاد ایران بود و نهایتا پس از گذشت این یک سال و نیم، این نتایج به دست آمد که بنا بر این نتایج، طرح تحول اقتصادی آماده شد.

هدف سوم، ریشه در شعارها و اهداف دولت نهم داشت. از آنجا که توسعه عدالت اجتماعی از ابتدا از اهداف دولت نهم بوده که یکی از مصادیق این مهم، اقتصادی است که ابعاد مختلف مبانی عدالت‌جویانه داشته باشد و بر روند عدالت‌خواهی استوار باشد و اگر می‌گوییم که یارانه‌ها و مالیت‌ها عادلانه نیست، باید در جهت عادلانه کردن آن حرکت کنیم که موارد بالا دلایل مطرح شدن طرح تحول بود.
با توجه به این‌که بیش از دو سال از آغاز سند چشم‌انداز بیست ساله می‌گذرد، برای تحقق اهداف این سند و رسیدن به جایگاه مد نظر افق ایران ۱۴۰۴ ضروری بود تحول در ارکان اقتصادی کشور انجام شود دولت تحولات را در هفت محور زیر تدوین کرد.

۱/ اصلاح نظام مالیاتی
۲/ اصلاح نظام گمرکی
۳/ اصلاح نظام بانکی
۴/ اصلاح نظام بهره‌وری
۵/ اصلاح نظام توزیع
۶/ اصلاح نظام ارزش‌گذاری پول ملی
۷/ هدفمند کردن یارانه‌ها

اهداف منطبق بر این برنامه عبارت بود از:
۱/ دستیابی به اهداف سند چشم‌انداز از جمله بدل شدن اقتصاد ایران به قطب اقتصادی منطقه
۲/ ارتقای بهره‌وری که در توسعه کارایی بخش‌های گوناگون بسیار تعیین‌کننده است
۳/ آماده شدن برای اجرای قانون اصل ۴۴ قانون اساسی
سندهایی که در تدوین طرح تحول مورد توجه واقع بوده است عبارتند از:

۱/ قانون بانکداری اسلامی
۲/ برنامه چشم‌انداز بیست ساله
۳/ قانون اجرای سیاست‌های اصل ۴۴ قانون اساسی
۴/ قانون برنامه چهارم
۵/ قانون مالیات بر ارزش افزوده
۶/ قانون اصلاح قوانین گمرکی
۷/ قانون اصلاح قانون تجارت

که این دو قانون (قانون اصلاح قوانین گمرکی و قانون تجارت) اخیر در حال پیمودن مراحل نهایی و تکمیلی خود در مجلس هشتم هستند.
در هفت محور طرح تحول کارهای مطالعاتی در سه بخش انجام شده است:
۱/ آنچه که هست، آسیب‌شناسی وضعیت اقتصادی موجود
۲/ آنچه که باید باشد، وضعیت‌های مطلوب اقتصادی مطابق با استانداردهای ملی و جهانی هدف‌گذاری شده است.
۳/ چگونگی دستیابی به اهداف برنامه که سازوکار دستیابی به اهداف طرح است
مثلا اصلاح ساختار مالیاتی، ابتدا بررسی شده است که وضع موجود نظام مالیاتی چگونه است و سپس تحقیق شده است که یک نظام مالیاتی عدالت‌محور چگونه باید باشد و در نهایت برای دستیابی به آنچه که باید باشیم چگونه باید حرکت کنیم.

من می‌خواهم به این شبهه که برخی می‌گویند که حتی هیچ پشتوانه اطلاعاتی ندارد که بدانیم طرح تحول چیست، پاسخ گویم. اگر کمی حوصله و وقت گذاشته شود، ملاحظه خواهد شد که طرح‌ها و مطالعات انجام شده در اختیار شهرندان و صاحب‌نظران قرار خواهد گرفت.
اما در مورد فرایند طرح تحول باید گفت که ابتدا چهارچوب کلی طرح تحول طراحی شده است که همان بخش عملیاتی طرح است. مثلا در بخش یارانه‌ها گفتیم که کدام یارانه‌ها باید بماند، کدام یارانه‌ها باید نقدی پرداخت شود، کدام یارانه‌ها باید به یک فعالیت جدیدی اختصاص پیدا کند و اما در بخش طراحی تفصیلی همین است که الان شروع شده است، جمع‌آوری اطلاعات اقتصادی خانواده‌ها که بدانیم چه مبلغی را چگونه و به چه کسانی بپردازیم و این شیوه‌ای که اشاره شد برای هر هفت محور نیز انجام خواهد شد که تاکنون نیز در زمینه اصلاح نظام مالیاتی کشور، قانون مالیات بر ارزش افزوده نیز ابلاغ شده است و یا اصلاح نظام بانکی کشور با ابلاغ بسته بانک مرکزی آغاز شده است که به نظر من رئیس‌جمهور با دستور اخیر خود آن را تکمیل کرد.
در طرح تحول بانک‌ها به دو دسته سرمایه‌گذار و قرض‌الحسنه تقسیم می‌شوند، یک سری تنها به امور خدمت‌رسانی و یا قرض‌الحسنه و گروه دیگر برای سرمایه‌گذاری در بخش‌های تولیدی و زیربنایی متمرکز می‌شوند.

تابناک: بانک‌هایی که قرض‌الحسنه می‌شوند یا سرمایه‌گذار، مشخص شده‌اند؟
تمدن: بله، مشخص شده است ولی به علت جلوگیری از مشکلات احتمالی، از گفتن نام آنها معذورم.

تابناک: آیا این همان طرح ادغام بانک‌ها نیست؟
تمدن: بنا بر قانون سیاست‌های اصل ۴۴ قانون اساسی چند بانک باید به بخش خصوصی واگذار شود و در عین حال بانک‌های دولتی باقی‌مانده به همان دو دسته قرض‌الحسنه و سرمایه‌گذاری تقسیم می‌شوند که ممکن است در این بین نیز برخی از بانک‌ها با هم ادغام می‌شوند. همچنین در گمرک نیز سیستم چانه‌زنی که امروز حاکم است جای خود را به سیستم الکترونیکی و رایانه‌ای می‌دهد ک از اقدامات اولیه این اصلاح تصویب کد ملی است.
در بخش بهره‌وری چندین گروه در حال تعریف استانداردهای بهره‌وری برای منابع نیروی انسانی و مالی است. طرح تحول دارای هفت محور است که یک هم‌پوشانی محسوسی نیز دارند و بنابراین هنگامی که می‌خواهیم طرح تحول را بررسی کنیم، باید همه این محورها را با یکدیگر بررسی کنیم.

به نظر من طرح تحول خواسته ملت ایران است. مردم کشور ما نباید حسرت یک کشور دیگر همچون ترکیه و مالزی را بخورند که چرا درآمد سرانه آنها چندین برابر درآمد سرانه شهروندان ایرانی است هر دولتی چه دولت نهم باشد چه دولت دهم که بخواهد طرح تحول اقتصادی را اجرا کند، باید از او حمایت کرد.
بنده یادم هست که در پایان دوره پیشین ریاست‌جمهوری آقای خاتمی در گزارش برنامه سوم در مجلس گفت: اگر من مدعی شوم در هم بخش‌ها نمره قبولی گرفته‌ام اما یک جا نمره مردودی گرفته‌ام و آن طرح هدفمند کردن یارانه‌هاست.

تابناک: در زمان تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری اخیر،برخی کاندیداها از جمله آقای کروبی اعلام کردند مبلغی را به هر ایرانی پرداخت می‌کنند، آیا این طرح هدفمند کردن دولت نهم، همان طرح‌های ارایه‌شده در زمان انتخابات نیست؟

تمدن: در طرحی که آقای کروبی اعلام کرده بود، به هر ایرانی پنجاه هزار تومان می‌دهد، از حذف کل یا بخشی از یارانه‌ها صحبتی نشده بود بلکه پولی بود که به صورت تأمین اجتماعی در اختیار مردم قرار می‌گرفت در صورتی که در طرح تحول منابع مالی پرداخت‌های نقدی، از حذف برخی یارانه‌ها از جمله یارانه‌های انرژی و سوخت تأمین می‌شود.

در طرح تحول یارانه حذف نمی‌شود و کسانی که گفته‌اند یارانه حذف می‌شود، اشتباه گفته‌اند یارانه نوعی پرداخت انتقالی دولت برای حمایت از مصرف‌کننده است که گاهی اوقات دولت آن را به خود مصرف کننده پرداخت می‌کند و گاهی نیز آن را در اختیار تولیدکننده قرار می‌دهد. مثلا به جای این‌که یارانه را به شرکت توانیر پرداخت کند، کل یارانه‌ای را که در نظر دارد پرداخت کند، در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌دهد تا وی به صلاحدید و به دلخواه خود اگر خواست برق مصرف کند یا هزینه آن را صرف دیگر مایحتاج خود کند.
در طرحی که تهیه شده، ممکن است در اوایل به طور مساوی تقسیم شود اما در ادامه روند پرداخت‌های نقدی، توزیع عادلانه مدنظر است به این ترتیب که دهک‌های پردرآمد کمتر و دهک‌های کم‌درآمد، بیشتر.

متأسفانه در برخی از افراد شایعه کرده‌اند که فرم‌‌های طرح تحول برای مچ‌گیری از شهروندان است که باید گفت اولا هیچ دولتی که با رأی مردم انتخاب می‌شود بر علیه منافع ملت خویش عمل نمی‌کند که مثلا از آمار و اطلاعات موجود علیه مردم خودش استفاده کند قصد دولت در طرح تحول کمک به مردم است پس طبق هیچ منطق و استدلالی نمی‌توان گفت که خدای ناکرده قصد سوءاستفاده از فرم‌ها را دارد و همواره یکی از انتقادات مردم به کارگزاران خود در نظام این بوده است که آمار شما واقعی نیست و بنابراین می‌توان در نهایت با جمع‌آوری این فرم‌ها به آمارهای واقعی‌تری دست یافت اما در نظام مالیاتی باید گفت که روند کنونی اخذ مالیات عادلانه نیست. از سوی دیگر عرضه‌کنندگان کالاهایی که یارانه آنها حذف می‌شود حق ندارند به هر قیمتی که می‌خواهند کالای خود را در بازار عرضه کنند.

تابناک: آیا منظور همان تعیین یک سقف قیمتی برای کالاهاست؟
تمدن: خیر، سقف تعیین نمی‌شود‌، بر اساس مطالعات کاملا علمی و با رعایت اصول بهره‌وری یک واقعیتی برای کالاهایی که از سبد یارانه‌ای دولت خارج می‌شود تعیین می‌شود که در اینجا باید اشاره کنیم که باید بین قیمت تمام شده و قیمت واقعی تفاوتی قایل شد. قیمت تمام‌شده کالا هزینه تولید آن است که تولیدکننده ادعا می‌کند ولی قیمت واقعی بر اساس استانداردهای ملی و جهانی و رعایت اصل بهره‌وری مشخص می‌شود. بنابراین دولت پس از حذف یارانه برخی کالاها، بر قیمت عرضه‌شده آن کالا نیز نظارت می‌کند و دولت نمی‌خواهد که هزینه‌ای را به مردم پرداخت کند سپس تولیدکنندگان به هر قیمتی که خواستند کالای خود را عرضه کنند به گونه‌ای که عایدات مردم کفاف پرداخت هزینه‌های جدید را نکند.

تابناک: تاکنون گمانه‌زنی‌های زیادی در مورد حجم پرداخت‌های نقدی که دولت در صدد است پرداخت کند، انجام شده، اگر ممکن است برآورد دولت درباره این حجم پرداخت‌ها را بیان کنید.
تمدن: طیف کالاهایی که به آنها یارانه تعلق می‌گیرد به قدری زیاد است که در حال حاضر نمی‌توان به طور دقیق اعلام کرد که به هر فرد، چه مبلغی پرداخت خواهد شد.
هم‌اکنون یک تیم بسیار قوی مأمور تعیین حجم یارانه‌هایی است که دولت می‌خواهد پرداخت کند و هر عدد و رقمی که اعلام شده است یک گمانه‌زنی بوده است و دولت هم‌اکنون به عدد و رقم خاصی نرسیده است و امیدوارم تا پایان شهریور ماه به یک عدد مشخصی دست پیدا کنیم که اگر خواستیم از آذر ماه آغاز کنیم بر مبنای آن عدد عمل کنیم.

تابناک: هزینه ریالی کل یارانه‌هایی که قرار است دولت به صورت نقدی پرداخت کند، چقدر است؟
تمدن: این‌که گفته می‌شد در طرح تحول قرار است نود هزار میلیارد تومان به صورت نقدی پرداخت شود، اصلا درست نیست بخشی از این نود هزار میلیارد تومان در بودجه است و بخشی از آن، مابه‌التفاوت قیمت‌هاست که به صورت دفتری محاسبه می‌شود و مسلما آن چیزی که دولت می‌تواند روی هزینه آن مانور کند، یارانه‌های مستقیم است و یارانه مستقیمی که در بودجه قرار دارد و رقم است یک ۴۵۰۰ میلیارد تومان و یک ۹۰۰۰ میلیارد تومان است و دولت در نهایت می‌تواند درباره این ۱۳۵۰۰ میلیارد تومان تصمیم بگیرد.

تابناک: بیشتر اقتصاددانان نسبت به آثار تورمی این طرح هشدارهای جدی دارند، در این‌باره چه اندیشه‌ای کرده‌اید؟
تمدن: هم‌اکنون نیز این حجم یارانه در حال پرداخت است و مثلا به جای این‌که به خانوارها بدهند به دستگاه‌های اجرایی همچون وزارت نیرو، وزارت نفت و اتوبوس‌رانی و … پرداخت می‌شود و در اصل این دریافت‌کنندگان این مبالغ تغییر می‌کند و میزان و حجم پولی که به اقتصاد تزریق می‌شود تغییر نمی‌کند و از آنجا تعریف تورم کاهش قدرت خرید اشخاص است بنابراین تورم‌زا بودن این طرح اساسا مردود است. چون وقتی این پول به درآمدهای خانواده افزوده می‌شود حتی باعث افزایش قدرت خرید خانوارها می‌شود و هنگامی که شما از یک سو قدرت خرید خانواده‌ها را افزایش می‌دهید و از سوی دیگر، قیمت کالاهایی که عرضه شده را استاندارد می‌کنید ـ منظور تثبیت قیمت‌ها نیست ـ تورمی رخ نمی‌دهد.

به طور خلاصه این‌که می‌گویند حجم پرداخت نقدی یارانه نود هزار میلیارد تومان است، غلط است این‌که می‌گویند طرح تحول، تورم‌زاست، غلط است و یا این‌که می‌گویند قیمت اجناس نجومی‌ می‌شود، درست نیست و بنده امیدوار بودم به جای این آمارها و سیگنال‌های غلط، تمام کارشناسان و مسئولان به حمایت از این طرح می‌شتافتند و در کنار همراهی با دولت، با انتقادهای سازنده خود سعی می‌کردند نواقص و نقاط ضعف احتمالی این طرح را اصلاح کنند.

تابناک: همانگونه که مستحضرید، نظام یارانه در کنار حمایت از مصرف‌کنند یک هدف دیگر هم دارد و آن هم حمایت از تولیدکننده و تشویق تولیدکنندگان به سرمایه‌گذاری در مناطق توسعه نیافته است چشم‌انداز دولت در حمایت از تولیدکنندگان چیست؟
تمدن: به هیچ وجه یارانه‌های بخش‌های تولیدی، کشاورزی حذف نمی‌شود و یکی از یارانه‌هایی که باقی می‌ماند یارانه، بخش تسهیلات مسکن و تسهیلاتی است که به تولیدکنندگان پرداخت می‌شود.

تابناک: سه سال است که از عمر دولت نه می‌گذرد، مطرح کردن طرح پرداخت نقدی یارانه‌ها در سال آخر دوره خویش شایعه سیاسی بودن آن را افزایش داده است آیا بهتر نبود دولت در دوره بعدی خود که همزمان با آغاز برنامه پنجم توسعه است در قالب این طرح، اهداف خود را پیگیری می‌کرد؟

تمدن: برعکس مطرح کردن طرح تحول در آخرین سال دولت نشانه صداقت دولت است. این دولت را به تصمیم شتازده و پوپولیستی متهم می‌کردند اما همانطور که اشاره کردید سه سال از عمر این دولت می‌گذرد یک سال اول که صرف تثبیت دولت و شناخت کلی هیأت شده است و یک سال و نیم است که دولت در حال مطالعه علمی طرح تحول اقتصادی است و از این رو دارای یک پشتوانه قوی علمی است.

اگر در اوایل آغاز به کار دولت طرح تحول مطرح می‌شد، جای ابهام بود که چگونه دولت بدون هیچ‌گونه مطالعه و بررسی چنین طرح عظیمی را مطرح کرده است و همه می‌گفتند که اول بررسی و تحقیق کن، به حیطه‌های مسئولیت اشراف پیدا کن و سپس طرح تحول ارایه کن.
دولت‌ها در سال پایانی بیشتر به فکر تشکیل ستادهای انتخاباتی و تدارک سفرهای استانی رئیس‌جمهور هستند و هیچ‌گاه یک چنین طرح اقتصادی پیچیده‌ای را مطرح نمی‌کنند و معمولا دولت‌ها در سال آخر، برنامه‌ها و طرح‌ها را جمع می‌کنند و کمتر دولتی است که در سال پایانی یک کار سنگین و پرریسکی را آغاز می‌کند البته دولت از این قبیل اقدامات که ریسک بالایی داشته را در طول این سه سال طراحی و اجرا کرده است که مثال بارز آن عرضه توسط کارت هوشمند بود که از هدر رفتن و قاچاق میلیاردها تومان سوخت در کشور جلوگیری کرد و من معتقدم طرح تحولی سندی است که نشان می‌دهد دولت نهم منافع ملی را بر منافع خود ترجیح داده است و در این راه، اتکای دولت به حمایت مردم از این طرح است و مسلما اجرای محورهای هفت‌گانه این طرح از جمله عادلانه کردن مالیات‌ها، اصلاح نظام گمرکی، عده‌ای به مخالفت و انتقاد از دولت خواهند پرداخت و به عبارتی شمشیر را از رو خواهند بست و اگر دولت نهم به فکر مصلحت خویش بود چنین طرح عظیمی را در سال انتهایی دوره خویش مطرح نمی‌کرد و اگر به فکر انتخابات سال آینده باید الان رئیس‌جمهور به استان‌ها سفر می‌کرد، حزبی تشکیل می‌داد و به تشکیل ستادهای انتخاباتی مبادرت می‌ورزید.

تابناک: در طرح تحول راهکارهای اجرایی در راستای هدفمند کردن یارانه‌ها به چه صورتی پیش‌بینی شده است؟
تمدن: مرحله اول، شناسایی اقشار اجتماعی و فعالیت‌های اقتصادی خانوارها که با توزیع فرم موجود آغاز شده است و باید تا دهم شهریور نیز جمع شود.
مرحله دوم، تدوین روش‌های اصلاح قیمت حامل‌های انرژی و دیگر کالاهای یارانه‌ای است مثلا اگر عرضه‌کننده گفت قیمت یک کیلووات ساعت برق صد تومان می‌شود، کارگروه پس از بررسی‌های کارشناسی همان قیمت واقعی را که گفتم، استخراج می‌کند و مثلا می‌گوید قیمت واقعی هشتاد تومان است نه صد تومان و یا اگر یارانه مازوت را حذف کردیم در قیمت فولاد و سیمان چه تغییری ایجاد خواهد شد که در حال بررسی و استخراج قیمت‌های واقعی کالاهای هدف هستیم.

مرحله سوم، ارزیابی آثار سیاست‌ها هنگام اصلاح قیمت‌هاست و مرحله چهارم، تدوین روش‌‌های توزیع یارانه و سیاست‌های تکمیلی است که در طرح آن را ساختاری تنظیمی نام نهاده‌ایم که آیا مبلغ پرداختی به طور مساوی باشد یا به صورت تبعیضی.

تابناک: اگر کسی فرم را پر کند یا به درستی پر نکند آیا او نیز از این یارانه‌ها بهره‌مند می‌شود؟
تمدن: در حال حاضر نگاه دولت آن است که به تمام شهروندان پرداخت نقدی یارانه‌ها را انجام دهد و تنها به کسی که درآمدش مکفی است یک مبلغ را پرداخت می‌کند و به کسی که درآمدش مکفی نیست یک پرداخت به نسبت بیشتری را دارد و این‌که بعضی‌ها می‌ترسند فرم پر کنند،‌ بی‌دلیل است و بنده اعلام می‌کنم که در بحث پرداخت نقدی یارانه‌ها دولت قصد ندارد که عده‌ای را از گردونه حذف کند و می‌خواهد اگر قرار شد یارانه نقدی بدهد، به هر کسی نسبت به توان اقتصادی که دارد مبلغی را بپردازند.

تابناک: و کسانی که فرم پر نکنند، یک حلقه مفقوده هستند؟
تمدن: بهتر است مردم به دولت در تهیه و تدوین آمار صحیح و جامع کمک کنند و مسلما اطلاعات درج‌شده در فرم‌ها با اطلاعات موجود در بانک‌های اطلاعاتی تطبیق داده خواهد شد و سعی بر آن است تا جایی که ممکن است داده به واقعیت نزدیک شود.